نتیجه تصویری برای ولادت دانشمند حكیم خواجه نصیرالدین طوسی(597ق)
اندیشمند بزرگ جهان اسلام، خواجه نصیرالدین طوسی، 
از جمله افرادی است که بسیار ستایش شده اند. بسیاری از بزرگان شیعه خواجه را مردی اندیشمند،
 مؤلّفی زبردست، صاحب فکری بلند و دارای ذهن دقیق دانسته اند. در این میان علامه حلّی می گوید: 
«خواجه بزرگوار در علوم عقلی و نقلی تصنیفات بسیار دارد و در علوم دین بر طریقه مذهب شیعه کتاب ها نوشت.
 او شریف ترین دانشمندی بود که من دیده ام».

ولادت

در صبحگاه یازدهم جمادی الاول 597 ق، هنگامی که سپیده از خنده شکفته شد، درخشنده ترین چهره حکمت و ریاضی در قرن هفتم پا به عرصه گیتی نهاد. در این روز کودکی پا به عرصه گیتی نهاد که بعدها از افتخارات جهان تشیّع گردید. نامش «محمد» و فرزند شیخ وجیه الدین محمّد بن حسن و از خانواده ای دوستدار اهل بیت علیهم السلام بود. پدرش از دانشوران قم بود که در علوم اسلامی از سرآمدان روزگار خود به شمار می رفت. محمّد بعدها کنیه اش «ابوجعفر» گشته، به القابی چون «نصیرالدین»، «محقق طوسی»، «استاد البشر» و «خواجه» شهرت یافت.

در مسیر فراگیری علوم مختلف

دوران کودکی و نوجوانی خواجه نصیر الدین طوسی در شهر طوس سپری شد. وی در این ایام پس از خواندن و نوشتن، قرائت قرآن، قواعد زبان عربی و فارسی، معانی و بیان و حدیث را نزد پدر بزرگوار و دانشمند خویش فرا گرفت. مادرش که از زنان نامور عصر خود بود، وی را در خواندن قرآن و متون فارسی یاری می کرد. پس از آن به توصیه پدر، نزد دایی اش «نورالدین علی بن محمد شیعی»، که از اندیشمندان شهیر و بلندآوازه در ریاضیات، حکمت و منطق بود، به فراگیری آن علوم پرداخت. عطش علمی او در نزد دایی اش چندان برطرف نشد و بدین سبب با راهنمایی پدر در محضر «کمال الدین محمد حاسب» که از دانشوران معروف در ریاضیات بود، به تحصیل پرداخت، اما هنوز چند ماهی نگذشته بود که استاد قصد سفر کرد. آورده اند که وی به پدر او چنین گفت: «من آنچه می دانستم به او آموختم. اکنون سؤال هایی می کند که گاه پاسخشان را نمی دانم».

شاعری سخن شناس

شعر، سیل خروشانی است که از دریای پرمایه ذوق سرچشمه می گیرد و موجی از احساسات و دریافت ها و باورهای درونی را برای ساحل نشینان هنردوست به ارمغان می آورد. خواجه نصیرالدین طوسی سخنوری چیره دست و شاعری سخن شناس بود. او با طبع لطیفش چشمه ساران زیبایی را جاری می ساخت و تشنگان معرفت را سیراب می کرد. گاهی حماسه می آفرید و گاهی شجاعتی را می ستود و مدح و ثنا می گستراند و زمانی دیگر نغمه دل نشین توحید و عرفان را به گوش روزگار زمزمه می کرد. این ابیات از اشعار نغز اوست:

موجود به حق، واحد اول باشدباقی همه موهوم و مخیّل باشد
هر چیز جز او که آید اندر نظرتنقش دومین چشم احول باشد

او هم چنین سروده است:

لذات دنیوی همه هیچ است نزد مندر خاطر از تغیّر آن هیچ ترس نیست
روز تنعم و شب عیش و طرب مراغیر از شب مطالعه و روز درس نیست

خوشه چینی از خرمن دانشمندان

روح جست وجوگر خواجه نصیر طوسی، بلندپروازتر از آن بود که به درس و بحث اندک بسنده کند و از علوم مرسوم مدارس طوس و نیشابور سیراب شود. عطش علم خواهی او پس از سال ها درس و فراگیری علوم مختلف آرام نگرفت و او هم چنان در پی یافتن صاحب دلی بود که بتواند او را به وادی ایمن رسانده، در معرفت خود و خدای خویش به کمال برساند. او پس از خوشه چینی فراوان از خرمن پربار دانشمندان نیشابور به ویژه عارف معروف آن دیار، عطار نیشابوری، به عراق شتافت و علم فقه را از محضر معین الدین سالم بن بدران مصری مازنی (از شاگردان ابن ادریس حِلّی و ابن زُهْره حَلَبی) فرا گرفت و در سال 619 ق از استاد خود اجازه نقل روایت دریافت کرد. در این مدّت، کمال الدین موصلی علم نجوم و ریاضی به خواجه طوس آموخت. هم چنین در این ایّام خواجه نصیر، از علامه حلّی فقه، و علامه نیز از او حکمت می آموخته است.

تلاش علمی خواجه

خواجه نصیرالدین طوسی توسط ناصرالدین عبدالرحیم بن ابی منصور، که حاکم قلعه قهستان بود، به همراه همسرش به قلعه اسماعیلیان منتقل شد و حدود 26 سال در قلعه های اسماعیلیه به سر برد، امّا علیرغم فشار روحی و خطرهای فراوانی که از طرف مخالفین اعتقادی تهدیدش می کرد در این دوران لحظه ای از تلاش علمی باز ننشست و آثار مختلفی از جمله شرح اشارات ابن سینا، تحریر اقلیدس، تولی و تبری و اخلاق ناصری را تألیف و ترجمه کرد. محقق طوسی در پایان کتاب شرح اشارات می نویسد: «بیشتر مطالب آن را در وضعی نوشته ام که سخت تر از آن ممکن نیست و بیشتر آن را در روزگار پریشانی فکر نگاشتم که هر جزئی از آن، غصه و عذاب دردناک بود».

خدمات خواجه نصیرالدین

مقام علمی و ارزش فکری خواجه نصیرالدین طوسی باعث شد تا مغولان تحت تأثیر اندیشه های بلند وی قرار گیرند. بدین ترتیب، هلاکوخان مغول، او را در شمار بزرگان خود دانسته، نسبت به حفظ و حراست از جان وی تلاش فراوان به خرج داد. خواجه که در آن روزگار در دستگاه مغولان دارای مقام و صاحب نفوذ شده بود، از موقعیت استفاده کرد و خدماتی ارزنده و فراموش ناشدنی به فرهنگ اسلام عرضه کرد. برخی از خدمات خواجه نصیرالدین عبارت است از: 1. اقدامات علمی و فرهنگی و نگارش کتاب های گران سنگ و مفید برای جهان اسلام؛ 2. جلوگیری از به آتش کشیدن کتابخانه بزرگ حسن صباح در قلعه الموت به دست سربازان مغول؛ 3. نجات جان دانشمندان و فرهیختگان مانند ابن ابی الحدید (شارح نهج البلاغه) و برادرش موفق الدوله و عطاملک جوینی که همگی مورد خشم مغولان قرار گرفته بودند؛ 4. آشنا کردن قوم مغول با فرهنگ و تمدن اسلامی، به گونه ای که موجب شد مغولان به دین مبین اسلام روی آورند؛ 5. جلوگیری از تهاجم آنان به سایر کشورهای اسلامی و تأسیس و تجهیز کتابخانه بزرگ و رصدخانه در مراغه با همکاری عده ای از اندیشمندان مسلمان.

خواجه نصیرالدین از منظر علاّمه حلی رحمه الله

اندیشمند بزرگ جهان اسلام، خواجه نصیرالدین طوسی، از جمله افرادی است که بسیار ستایش شده اند. بسیاری از بزرگان شیعه خواجه را مردی اندیشمند، مؤلّفی زبردست، صاحب فکری بلند و دارای ذهن دقیق دانسته اند. در این میان علامه حلّی می گوید: «خواجه بزرگوار در علوم عقلی و نقلی تصنیفات بسیار دارد و در علوم دین بر طریقه مذهب شیعه کتاب ها نوشت. او شریف ترین دانشمندی بود که من دیده ام».

خواجه نصیر از دیدگاه اندیشمندان اهل سنت

خواجه نصیر الدین طوسی نه تنها در میان اندیشمندان شیعه از جایگاهی والا برخوردار است، که دانشمندان اهل تسنن نیز زبان به تمجید این فرزانه سپیدسیرت گشوده اند. بزرگان اهل سنت، خواجه را مردی فاضل، پاسدار علم، فروتن، خوش گفتار، خوش برخورد، سیاست مدار، دارای جایگاهی والا و صاحب نظر در مسایل اسلامی دانسته اند و بر مقام بس رفیع این فرزانه سر تعظیم فرود آورده اند. ابن فَوَطی می گوید: «خواجه مردی فاضل و کریم الاخلاق و نیکو سیرت و فروتن بود و هیچ گاه از درخواست کسی دلتنگ نمی شد و حاجتمندی را رد نمی کرد و برخورد او با همه خوش بود». ابن شاکر، از مورخان اهل سنت، نیز اخلاق خواجه را چنین توصیف می کند: «خواجه بسیار نیکو صورت و خوش رو و کریم و سخی و بردبار و خوش معاشرت و زیرک بود و یکی از سیاست مداران روزگار به شمار می رفت».

حکیم بلندآوازه

اندیشمند بلندآوازه شیعه، خواجه نصیرالدین طوسی، نه تنها مرد علم، کتاب، تحقیق و تألیف، که دانشوری متعهد و برخوردار از ویژگی های اخلاقی زیادی بود و هیچ گاه علمش بر تعهد و اخلاقش سبقت نمی گرفت. توجه به نظر دیگران و برخورد متواضعانه و حکیمانه با افراد از ویژگی های او به شمار می رفت. مطیع ساختن مغولان بیابان گرد و قسی القلب، خود نشانِ بزرگیِ رفتار و کردار حکیمانه اوست و این تا جایی بود که حتی مغولان زبان به تمجید خواجه می گشودند.

خواجه نصیرالدین و ریاضیات

خواجه نصیرالدین در ریاضی صاحب نظر بود، به گونه ای که در جبر، حساب، هندسه، مثلثات و سایر علوم ریاضی از دانشمندان این رشته به شمار می آید. دانش پژوهان غربی، خواجه را تنها از طریق این رشته شناخته اند و دیگر علوم و فنون وی از دید آنان مخفی مانده است. او با تألیف کتاب الشکل القطاع نظریات جدیدی در ریاضی به وجود آورد و بحث مثلثات را از علم فلک جدا کرده، هرکدام را موضوعی جداگانه به حساب آورد. تألیف 35 اثر در موضوع ریاضی از سوی خواجه دلیلی روشن بر این است که وی از دانشوران برجسته این علم بوده است.

خواجه و ایستادگی در برابر شبهات

خواجه نصیرالدین در زمانی زندگی می کرد که فخر رازی بر افکار و نظریات فلسفی ابن سینا می تاخت و عقاید فلسفه مشّاء را رد می کرد و کسی را توان ایستادگی در برابر شبهات او نبود؛ به گونه ای که افکار ابن سینا از توجه اهل دانش و معرفت دور گشته و مورد کم مهری فیلسوفان قرار گرفته بود. در این زمان، خواجه نصیر با احساس مسئولیت و به منظور دفاع از اندیشه های بلند ابن سینا قدم به عرصه مبارزه علمی نهاد و با نوشتن کتابی در شرح اشارات ابن سینا تمامی اشکالات فخررازی را پاسخ داد و بدین ترتیب بار دیگر اندیشه های ژرف و بلند فیلسوف بزرگ جهان اسلام، ابن سینا، رونق و حیات تازه ای یافت.

خواجه نصیرالدین و علم کلام

علم کلام به بحث و بررسی پیرامون عقاید اسلامی می پردازد. این علم از زمان معصومین علیه السلام ، به ویژه دوران شکوهمند پیشوای بزرگ شیعه حضرت امام جعفر صادق علیه السلام و پس از آن همواره مورد توجه و علاقه مسلمانان بوده است. محقق گران قدر طوس در قرن هفتم با تألیف کتاب ارزشمند تَجْرِید العَقایِد محکم ترین و مستدل ترین متن کلامی را به جهان دانش و معرفت عرضه کرد و افق های جدیدی به روی مشتاقان این رشته گشود. این اثر گران سنگ پس از سالیان دراز هنوز ارزش و اعتبار علمی خود را حفظ کرده و دانش پژوهان علاقه مند به معارف کلامی در حوزه های علمیه و دانشگاه های اسلامی از آن بهره مند می شوند.

پرداختن به علم اخلاق

پرداختن خواجه نصیرالدین به علوم مختلف هم چون هیئت، ریاضیات، نجوم، فلسفه، منطق، کلام، ادبیات و... از وی شخصیتی جامع و شهیر ساخته بود به گونه ای که وی را با القابی چون «استاد البشر»، «افضل علما»، «سلطان فقها»، «سرآمد علم»، «عقل حادی عشر» و «معلم ثالث» یاد می کردند. امّا فرزانه طوس علی رغم گرفتاری های فراوان و پژوهش های کلامی و فلسفی، هیچ گاه از توجه به علم اخلاق و مسایل تربیتی غفلت نکرد و با نگارش کتاب آداب المتعلمین دستورهای ظریف اخلاقی را به شیوه ای بسیار زیبا و پرجاذبه برای تشنگان وادی معرفت بیان داشت. او با نوشتن این اثر ارزشمند خدمات بی شائبه ای به جهان اسلام و شیفتگان اخلاق و آداب اسلامی عرضه کرد.

تألیفات

خواجه نصیر الدین طوسی از نویسندگان چیره دست و نامدار شیعه است که زیبایی تعبیر، رسایی متن، بیان جذاب همراه با استحکام مطالب و دقت نظر در نوشته هایش هویداست. او به رغم آشوب و حوادث مخاطره انگیز و فشارهای سیاسی، اجتماعی و نظامی زمانِ خویش، توانست حدود یک صد و نود کتاب و رساله علمی در موضوعات مختلف بنویسد و شیفتگان دانش را در آسمان های فلسفه و منطق و اخلاق و کلام پرواز دهد.

برخی از نوشته های ارزنده او عبارت است از: 1. تجرید العقاید؛ 2. شرح اشارات؛ 3. قواعد العقاید؛ 4. اخلاق ناصری؛ 5. اوصاف الاشراف؛ 6. تحریر اقلیدس.

غروب خواجه

خواجه نصیر الدین طوسی، این دانشمند بزرگ و نامی و خدمت گزار صادق اسلام و مسلمان و مرزبان بیدار معارف تشیع، سرانجام پس از عمری پربار در هیجدهم ذی القعده 673 ق در بغداد دار فانی را وداع گفت و به جوار حق شتافت. روحش شاد و یادش گرامی باد.